Rechtsbijstandsverlening in kinderopvangtoeslagzaken

Abstract

De zeer strikte werkwijze van de Belastingdienst rondom de kinderopvangtoeslag heeft enorme consequenties gehad: voor ouders, voor de politiek, voor de rechtspraak en voor de uitvoeringspraktijk. Dat hebben verschillende commissies en onderzoeken in de afgelopen drie jaar duidelijk gemaakt. Toch is er een onderwerp dat tot nu toe nog onderbelicht bleef. Konden gedupeerde ouders voldoende juridische ondersteuning krijgen van een advocaat of stonden ze er alleen voor in hun procedures tegen de Belastingdienst? Mensen met een laag inkomen kunnen vragen om subsidie voor een advocaat, een zogenoemde toevoeging. De Raad voor Rechtsbijstand beslist daarover op basis van wet- en regelgeving. Ouders die slachtoffer werden van de kinderopvangtoeslagaffaire die in bezwaar wilden tegen de Belastingdienst werd zo’n toevoeging vaak geweigerd. Dit onderzoek laat zien hoe het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand functioneerde in bezwaarzaken tegen de Belastingdienst in de periode dat de kinderopvangtoeslag-affaire speelde (2011 tot en met 2021). Ook laat het onderzoek zien welke verbeteringen mogelijk zijn. Daarmee levert het een bijdrage aan de bredere discussie over het verstevigen van de rechtspositie van burgers tegenover de overheid. Onderzoeksvragen Hoe is de zelfredzaamheidstoets in de wet- en regelgeving over gesubsidieerde rechtsbijstand vormgegeven en op welke veronderstellingen is die gebaseerd? Hoe werd door de Raad voor Rechtsbijstand, het Juridisch Loket (JL), de sociale advocatuur en sociaal raadslieden – in het bijzonder bij bezwaarzaken tegen de Belastingdienst over de kinderopvangtoeslag – praktisch invulling gegeven aan de zelfredzaamheidstoets? In welke mate heeft de Raad voor Rechtsbijstand, in de periode van 2011 tot en met 2021, aanvragen afgewezen voor gesubsidieerde rechtsbijstand in bezwaarzaken tegen de Belastingdienst over de kinderopvangtoeslag? INHOUD Gesubsidieerde rechtsbijstand in kinderopvangtoeslagzaken De zelfredzaamheidstoets in de Wet op de rechtsbijstand De zelfredzaamheidstoets in de praktijk Toevoegingsaanvragen in bezwaarzaken omtrent de kinderopvangtoeslag Reflecties over zelfredzaamheid in het kader van gesubsidieerde rechtsbijstand

From 2004 to at least 2019, the Dutch tax administration terminated the right to childcare benefits and claimed repayment of advances for a large number of parents. In many of these cases, parents had made small mistakes on their application or had been misled by childcare agencies. Nevertheless, they were required to repay large sums of money in received benefits. Furthermore, their right to future childcare benefits was revoked. As a result, many parents faced major financial problems. The very strict way in which the Dutch tax administration handled cases concerning childcare benefits has had enormous consequences for the parents affected as well as for government, the judiciary, and agencies tasked with implementing social welfare policies. Various parliamentary committees of inquiry and evaluations over the past three years have mapped these consequences. This report deals with an aspect of the childcare benefits scandal that has so far remained under researched: could the aggrieved parents get sufficient legal support or were they left on their own in submitting an objection to the Dutch tax administration? Dutch citizens of limited means can apply for state-financed legal aid provided by private lawyers. The Legal Aid Board decides on these applications based on different laws and regulations. Parents who were affected by the childcare benefits scandal and who wanted to object to the decision made by the Dutch tax administration were often denied legal aid. This research shows how the Dutch legal aid system functioned in objection proce-dures against the Dutch tax administration during the childcare benefits scandal (2011-2021). Additionally, the research provides suggestions to improve the functioning of the legal aid system. In doing so, it contributes to broader debates on how to strengthen citizens’ legal protection against the government.